1891 / 1309 ه . ) ، سردار لايق عثمانى ، است كه قسمت مهمّى از زندگانى خويش را در جنگهاى جنوب جزيرة العرب به سر برده است 314 و اقامت طولانى او كه از جنگ سال 1870 آغاز شد علاقهء وى را به اين مناطق برانگيخت ، و به قرائت كتابهاى عربى مربوط به آن پرداخت كه بعضا براى ما شناخته نيست و از مطالب آنها و مشاهدات شخصى ، كتاب تاريخ يمن و صنعاء را در دو جلد تأليف كرد ( 1874 / 1291 ه . ) ؛ جلد اوّل سه قسمت است و از تاريخ كوششهاى تركان براى تسلّط بر يمن از سال 1495 / 901 ه . تا هنگام تسلّط قطعى به سال 1635 / 1045 ه . ، و نيز از تاريخ يمن به دوران امامان و وضع طوايف آن ، و بالاخره فتح مجدد يمن به دوران سلطان عبد المجيد سخن دارد . جلد دوّم از جنگ عسير و يمن به سال 1870 و نظم ادارى تازهء آن سخن مىكند و گزارشى كافى از جغرافياى يمن و محصولات و مردم و آثار باستانى يمن به دست مىدهد . هنوز هم اين كتاب براى تاريخ يمن به دوران تسلّط عثمانى و مخصوصا براى جغرافياى آن مرجعى معتبر و گرانقدر است . ظاهرا از گروه منابع مربوط به يمن كتاب احمد رشيد پاشا تنها كتابى است كه دانش اروپايى با آن آشناست و اين در نتيجهء مقالهء باربيه دومنار است 315 كه ترجمهء كامل قسمت جغرافيايى كتاب را به دست مىدهد . 316 بابينگر كتاب خود را دربارهء « مورّخان آل عثمان » با سخن از محمّد طاهر بروسلى ( 1861 - 1925 / 1278 - 1344 ه . ) به سر مىبرد . وى در مؤلّفات كتابشناختى خود حاصل اين رشته ، يعنى تاريخ ، را به دست مىدهد ، ما نيز حق داريم كه گفت و گو از نوشته‌هاى جغرافيايى ترك را به وى ختم كنيم . 317 محمّد طاهر در كتاب مفصّل و معروف خود ، كه در سه جلد از سال 1915 / 1334 ه . تا سال 1925 / 1343 ه . به چاپ رسيد ، گزارش حال همهء دانشوران قلمرو عثمانى را از مشايخ ، فقيهان ، شاعران ، اديبان ، مورّخان ، اطبا ، رياضيدانان ، و جغرافى شناسان ياد مىكند و به اين گروه اخير توجّه خاصّ دارد ، زيرا علاقه‌اى به رشتهء جغرافيا داشت و سرگذشت حاجى خليفه را نوشته بود . نمىتوان گفت كه از طرفداران روش نوين علمى است زيرا وى نيز به روش سرگذشتنامه نويسان و تذكره نويسان سلف رفته و كتابش خاتمهء مؤلّفات اين رشته است . علاقهء وى به اين موضوع مسلّم است و كوشش او براى اثبات اين نكته كه تركان مردمى بىبهره از فرهنگ نبوده‌اند ، نتيجهء احساسى نجيبانه است و توان گفت كه قضيّه را به صورتى قابل قبول ثابت كرده . ولى بارها رخ داده كه در نام كتابها خطا مىكند و كتاب وى از اين لحاظ در صف آثار بزرگ كتابشناسى نيست ، ولى به هر حال تنها مرجع سرگذشت و مؤلّفات بزرگان عثمانى است . جالب آنكه روش وى در توضيح مطالب جغرافيايى در قرن بيستم نه تنها با روش حاجى خليفه در قرن شانزدهم يا ياقوت در قرن سيزدهم بلكه با روش ابن نديم در قرن دهم ميلادى / چهارم ه . مربوط است .